OB powyżej lub poniżej normy: przyczyny u sportowców i co robić

OB, czyli odczyn Biernackiego, to badanie znane każdemu z rutynowej morfologii. U osób trenujących jego wynik bywa jednak zaskakujący. Redakcja wyjaśnia, co oznacza OB powyżej i poniżej normy, jakie są typowe przyczyny u sportowców i jak postępować.

Czym jest OB i jak się je mierzy

OB, czyli odczyn Biernackiego, to jedno z najstarszych badań laboratoryjnych w medycynie. Jego twórcą był polski lekarz Edmund Biernacki, który pod koniec XIX wieku opisał zjawisko opadania krwinek czerwonych w pobranej krwi. Na świecie badanie znane jest jako ESR (erythrocyte sedimentation rate).

Pomiar polega na umieszczeniu krwi z antykoagulantem w pionowej rurce i odczytaniu, o ile milimetrów obniży się poziom krwinek w ciągu godziny. Wynik podaje się w mm/h. Standardem referencyjnym jest metoda Westergrena, opisana m.in. w przeglądzie ICSH z 2011 roku.

Szybkość opadania zależy głównie od białek osocza, zwłaszcza fibrynogenu i immunoglobulin. Gdy w organizmie toczy się stan zapalny, stężenie tych białek rośnie, krwinki łatwiej sklejają się w rulony i opadają szybciej. Dlatego OB jest nieswoistym wskaźnikiem stanu zapalnego.

Nieswoistość oznacza, że podwyższone OB nie wskazuje konkretnej choroby. Informuje jedynie, że „coś się dzieje”, a ustalenie przyczyny wymaga dalszej diagnostyki. Z tego powodu badanie zawsze interpretuje się razem z wywiadem, objawami i innymi wynikami.

Normy OB i od czego zależą

Wartości prawidłowe OB różnią się w zależności od płci i wieku. U kobiet są nieco wyższe niż u mężczyzn, a z wiekiem fizjologicznie rosną. Laboratoria podają własne zakresy referencyjne, dlatego wynik należy zawsze porównywać z normą na konkretnym wydruku.

Brigden w przeglądzie z 1999 roku opisał popularną regułę przybliżoną: górna granica normy u mężczyzn to wiek podzielony przez dwa, a u kobiet — wiek plus 10, podzielone przez dwa. To tylko wskazówka, a nie kryterium diagnostyczne.

Na wynik wpływają także czynniki niezwiązane z chorobą: ciąża, menstruacja, niedokrwistość, otyłość, niektóre leki oraz warunki techniczne, takie jak czas od pobrania do wykonania pomiaru czy temperatura w laboratorium.

Podwyższone OB u osób trenujących

Najczęstszą przyczyną podwyższonego OB w populacji ogólnej są infekcje. U sportowców nie jest inaczej — przeziębienie, zapalenie zatok czy infekcja zęba potrafią podnieść wynik nawet przy łagodnych objawach.

Intensywny wysiłek również może wpływać na markery zapalne. Peake i wsp. w przeglądzie z 2017 roku opisali reakcję zapalną towarzyszącą uszkodzeniu i regeneracji mięśni po wysiłku. Po ciężkich zawodach, maratonie czy zgrupowaniu wskaźniki zapalenia mogą być przejściowo podwyższone.

Kontuzje, przeciążeniowe zapalenia ścięgien czy przewlekłe zmiany zapalne w stawach to kolejne możliwe przyczyny. Warto pamiętać też o niedokrwistości, która często występuje u sportowców wytrzymałościowych i u kobiet z obfitymi miesiączkami — mniejsza liczba krwinek sprzyja szybszemu opadaniu.

Znacznie rzadziej, ale nie wolno o tym zapominać, wysokie OB towarzyszy chorobom autoimmunologicznym, przewlekłym chorobom nerek czy nowotworom, w tym szpiczakowi. Bardzo wysokie wartości, np. powyżej 100 mm/h, zawsze wymagają pilnej diagnostyki.

Stosowanie sterydów anabolicznych i innych środków dopingujących może wpływać na parametry krwi i białka osocza. Lekarz powinien o tym wiedzieć, by prawidłowo zinterpretować wyniki.

Obniżone OB — kiedy się nim przejmować

Niskie OB rzadko budzi niepokój i zwykle nie ma znaczenia klinicznego. U wielu zdrowych osób wynik wynosi 1–3 mm/h i jest całkowicie prawidłowy.

Wyraźnie obniżone wartości mogą jednak towarzyszyć nadkrwistości, czyli zwiększonej liczbie krwinek czerwonych. U sportowców może to wynikać z odwodnienia, treningu wysokościowego lub — co szczególnie ważne — ze stosowania substancji pobudzających erytropoezę lub androgenów, które podnoszą hematokryt.

Inne przyczyny niskiego OB to nieprawidłowy kształt krwinek (np. sferocytoza, anemia sierpowata), bardzo niski poziom fibrynogenu, a także niektóre leki. Wysoki hematokryt zwiększa lepkość krwi, co wiąże się z ryzykiem zakrzepicy.

Dlatego niskie OB łącznie z wysokim hematokrytem i hemoglobiną powinno skłonić do konsultacji z lekarzem, a nie do zignorowania wyniku jako „bardzo dobrego”.

Co zrobić z nieprawidłowym wynikiem

Pierwszy krok to spokojna ocena sytuacji. Nieznaczne odchylenie od normy przy dobrym samopoczuciu często wynika z przebytej infekcji lub ciężkiego treningu. W takim przypadku lekarz zwykle zaleca powtórzenie badania po kilku tygodniach.

1. Przypomnij sobie, czy w ostatnich tygodniach nie było infekcji, kontuzji lub zawodów.
2. Powtórz badanie po 2–4 tygodniach spokojniejszego treningu, w podobnych warunkach.
3. Wykonaj jednocześnie morfologię i CRP — razem dają pełniejszy obraz niż samo OB.
4. Przy objawach alarmowych (gorączka, nocne poty, utrata masy ciała, bóle kostne) zgłoś się do lekarza bez czekania.

Bray i wsp. w 2016 roku podkreślali, że OB i CRP się uzupełniają. CRP reaguje szybciej i szybciej wraca do normy, natomiast OB zmienia się wolniej i dłużej utrzymuje się na podwyższonym poziomie. Rozbieżności między tymi wskaźnikami same w sobie bywają diagnostycznie przydatne.

Mairbäurl w przeglądzie z 2013 roku opisał, jak trening wpływa na krwinki czerwone i objętość osocza. Zmiany te mogą modyfikować wyniki morfologii, dlatego interpretacja badań u sportowców wymaga uwzględnienia rodzaju i fazy treningu.

Wnioski redakcji

OB to prosty, tani i stary wskaźnik stanu zapalnego, ale nieswoisty. U osób trenujących wynik może być przejściowo podwyższony po infekcjach, urazach i ciężkim wysiłku.

Nieprawidłowe OB warto powtórzyć w spokojniejszym okresie treningowym i ocenić razem z morfologią i CRP. Bardzo wysokie wartości lub objawy alarmowe wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Niskie OB przy wysokim hematokrycie nie jest powodem do zadowolenia — może sygnalizować zagęszczenie krwi, które zwiększa ryzyko zakrzepicy.

Redakcja poleca także artykuły o hematokrycie u sportowców, o białku CRP oraz o interpretacji morfologii krwi u osób aktywnych.

Bibliografia

1. Jou JM, Lewis SM, Briggs C, Lee SH, De La Salle B, McFadden S. ICSH review of the measurement of the erythocyte sedimentation rate. Int J Lab Hematol. 2011;33(2):125–132.
2. Brigden ML. Clinical utility of the erythrocyte sedimentation rate. Am Fam Physician. 1999;60(5):1443–1450.
3. Bray C, Bell LN, Liang H, et al. Erythrocyte sedimentation rate and C-reactive protein measurements and their relevance in clinical medicine. WMJ. 2016;115(6):317–321.
4. Peake JM, Neubauer O, Della Gatta PA, Nosaka K. Muscle damage and inflammation during recovery from exercise. J Appl Physiol. 2017;122(3):559–570.
5. Mairbäurl H. Red blood cells in sports: effects of exercise and training on oxygen supply by red blood cells. Front Physiol. 2013;4:332.