Jak prawidłowo przygotować się do badań hormonalnych

Wynik badania hormonalnego jest tylko tak dobry, jak warunki, w których pobrano krew. Redakcja zebrała zasady, które pozwalają uniknąć fałszywych wyników — od pory dnia, przez posiłek i trening, po suplementy, o których mało kto pamięta.

Dlaczego przygotowanie do badań hormonalnych ma znaczenie

Hormony nie utrzymują się we krwi na stałym poziomie. Ich stężenie zmienia się w rytmie dobowym, w odpowiedzi na posiłki, sen, stres i wysiłek fizyczny. Ten sam człowiek może więc uzyskać zupełnie inne wyniki, jeśli raz pobierze krew o 8:00 na czczo, a innym razem o 16:00 po treningu i obiedzie.

Błędnie zinterpretowany wynik prowadzi do realnych konsekwencji. Zaniżony testosteron może skłonić do niepotrzebnej diagnostyki, a zawyżony prolaktyny — do szukania guza przysadki, którego nie ma. Dlatego wytyczne endokrynologiczne kładą tak duży nacisk na standaryzację warunków pobrania.

Osoby trenujące są szczególnie narażone na zafałszowane wyniki. Intensywny wysiłek, deficyt kaloryczny przed zawodami, suplementy z biotyną czy niedobór snu to czynniki, które same w sobie przesuwają parametry hormonalne. Lekarz, który o nich nie wie, może wyciągnąć mylne wnioski.

W Polsce badania hormonalne wykonuje się zarówno ze skierowaniem z NFZ, jak i komercyjnie w laboratoriach diagnostycznych. Niezależnie od ścieżki zasady przygotowania są takie same, a wyniki zawsze należy omówić z lekarzem, który zna cały kontekst kliniczny.

Pora dnia i rytm dobowy

Testosteron u mężczyzn osiąga najwyższe stężenie wczesnym rankiem, a następnie stopniowo spada w ciągu dnia. Badanie Brambilli i wsp. z 2009 roku pokazało, że u młodszych mężczyzn różnica między porankiem a popołudniem może być na tyle duża, by zmienić klasyfikację wyniku z prawidłowego na obniżony.

Z tego powodu wytyczne Endocrine Society z 2018 roku zalecają oznaczanie testosteronu rano, najlepiej między 7:00 a 10:00, oraz powtórzenie badania przy nieprawidłowym wyniku. Diagnozy nie stawia się na podstawie jednego pomiaru.

Wyraźny rytm dobowy ma także kortyzol, którego szczyt przypada na pierwsze godziny po przebudzeniu. Prolaktyna wzrasta w trakcie snu, a jej poziom bywa podwyższony tuż po przebudzeniu, dlatego często zaleca się pobranie po pewnym czasie od wstania i w stanie spoczynku.

U kobiet dochodzi jeszcze cykl miesiączkowy. Hormony takie jak FSH, LH czy estradiol bada się zwykle w określonych dniach cyklu, najczęściej w fazie folikularnej, a progesteron — w fazie lutealnej. Konkretny dzień wyznacza lekarz zlecający badanie.

Posiłki, trening i sen przed pobraniem

Na stężenie testosteronu wpływa również jedzenie. Badanie Caronii i wsp. z 2013 roku wykazało, że po doustnym obciążeniu glukozą poziom testosteronu u mężczyzn wyraźnie spada. Oznacza to, że śniadanie zjedzone przed pobraniem może zaniżyć wynik.

Wysiłek fizyczny działa wielokierunkowo. Krótki, intensywny trening może przejściowo podnieść niektóre hormony, a długotrwały wysiłek wytrzymałościowy — obniżyć testosteron i zwiększyć kortyzol. Najbezpieczniej jest zrezygnować z ciężkiego treningu na 24–48 godzin przed badaniem.

Zarwana noc również odbija się na wynikach. Niedobór snu obniża testosteron i zaburza wydzielanie kortyzolu, a także może zmieniać parametry gospodarki węglowodanowej. Przed badaniem warto zadbać o normalną, przespaną noc.

Na miejscu w punkcie pobrań dobrze jest odpocząć kilka minut przed wkłuciem. Stres związany z pośpiechem lub lękiem przed igłą może podnieść prolaktynę i kortyzol.

Suplementy i leki, które zakłócają wyniki

Szczególnie podstępnym czynnikiem jest biotyna, czyli witamina B7, obecna w wielu preparatach na włosy, skórę i paznokcie oraz w niektórych suplementach dla sportowców. Badanie Li i wsp. opublikowane w JAMA w 2017 roku pokazało, że wysokie dawki biotyny mogą istotnie zafałszować wyniki testów immunochemicznych, w tym TSH, hormonów tarczycy i niektórych hormonów płciowych.

W zależności od rodzaju testu biotyna może dawać wyniki fałszywie zawyżone lub zaniżone. Dlatego laboratoria często zalecają odstawienie suplementów z wysoką dawką biotyny na co najmniej 2–3 dni przed pobraniem, a czasem dłużej. Ostateczną decyzję warto skonsultować z lekarzem.

Na wyniki wpływają także liczne leki: glikokortykosteroidy, doustna antykoncepcja, leki przeciwpadaczkowe, opioidy, niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne. Nie należy ich samodzielnie odstawiać — trzeba natomiast poinformować o nich lekarza i personel laboratorium.

• Spisz wszystkie przyjmowane leki i suplementy wraz z dawkami.
• Sprawdź etykiety pod kątem biotyny, także w preparatach wielowitaminowych.
• Zgłoś stosowanie jakichkolwiek preparatów hormonalnych, nawet sprzed kilku miesięcy.
• Poinformuj lekarza o diecie redukcyjnej lub zmianie masy ciała w ostatnim czasie.

Pełna szczerość wobec lekarza ma kluczowe znaczenie. Stosowanie sterydów anabolicznych czy innych środków dopingujących całkowicie zmienia obraz osi hormonalnej, a ich zatajenie prowadzi do błędnej diagnozy i nieodpowiedniego leczenia.

Jak czytać wyniki i kiedy powtórzyć badanie

Normy laboratoryjne różnią się między laboratoriami, bo zależą od zastosowanej metody i populacji referencyjnej. Wynik należy zawsze porównywać z zakresem podanym na konkretnym wydruku, a nie z wartościami znalezionymi w internecie.

Wynik nieznacznie poza normą nie musi oznaczać choroby. Zmienność biologiczna i analityczna sprawia, że w powtórnym badaniu parametr może wrócić do zakresu referencyjnego. Właśnie dlatego wytyczne dotyczące hipogonadyzmu wymagają co najmniej dwóch porannych pomiarów.

W przypadku testosteronu znaczenie ma także białko SHBG, które wiąże hormon we krwi. Przy nieprawidłowym SHBG lekarz może zlecić oznaczenie lub wyliczenie testosteronu wolnego, które lepiej odzwierciedla dostępność hormonu dla tkanek.

Jeśli monitorujesz parametry w czasie, staraj się wykonywać badania w tym samym laboratorium, o podobnej porze i w podobnych warunkach. Tylko wtedy porównywanie kolejnych wyników ma sens i pozwala zauważyć rzeczywiste zmiany.

Wnioski redakcji

Rzetelny wynik badania hormonalnego zaczyna się dzień lub dwa przed wizytą w laboratorium. Poranne pobranie na czczo, przerwa od ciężkiego treningu i alkoholu, przespana noc oraz odstawienie biotyny w porozumieniu z lekarzem to podstawy, które znacząco ograniczają ryzyko błędu.

Pojedynczy nieprawidłowy wynik nie jest diagnozą. Wymaga powtórzenia i interpretacji przez lekarza w kontekście objawów, przyjmowanych leków i stylu życia.

Sportowcy powinni szczególnie pamiętać, że trening, dieta redukcyjna i suplementy wpływają na hormony. Warto przekazać lekarzowi pełną informację, nawet jeśli wydaje się nieistotna.

Jeśli interesuje Cię temat, przeczytaj też nasze artykuły o interpretacji morfologii u sportowców, o białku SHBG oraz o wpływie deficytu kalorycznego na hormony.

Bibliografia

1. Brambilla DJ, Matsumoto AM, Araujo AB, McKinlay JB. The effect of diurnal variation on clinical measurement of serum testosterone and other sex hormone levels in men. J Clin Endocrinol Metab. 2009;94(3):907–913.
2. Caronia LM, Dwyer AA, Hayden D, Amati F, Pitteloud N, Hayes FJ. Abrupt decrease in serum testosterone levels after an oral glucose load in men: implications for screening for hypogonadism. Clin Endocrinol (Oxf). 2013;78(2):291–296.
3. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
4. Li D, Radulescu A, Shrestha RT, et al. Association of biotin ingestion with performance of hormone and nonhormone assays in healthy adults. JAMA. 2017;318(12):1150–1160.
5. Hackney AC, Lane AR. Exercise and the regulation of endocrine hormones. Prog Mol Biol Transl Sci. 2015;135:293–311.