Turkesteron: czym jest i jak działa
Turkesteron w ostatnich latach zrobił w mediach społecznościowych karierę „naturalnego sterydu bez skutków ubocznych”. Za tym hasłem stoi rzeczywista grupa związków roślinnych — ekdysteroidy — o ciekawej biologii, ale też bardzo skromne dane z badań na ludziach. Redakcja sprawdza, ile w tej popularności nauki, a ile marketingu.
Skąd pochodzi turkesteron
Turkesteron należy do fitoekdysteroidów — związków steroidowych wytwarzanych przez niektóre rośliny. Ich nazwa pochodzi od ekdyzonów, hormonów linienia owadów. Rośliny prawdopodobnie produkują je jako obronę przed owadami roślinożernymi: zjedzone w dużej ilości zaburzają cykl rozwojowy szkodnika.
Głównym źródłem turkesteronu jest dąbrówka turkiestańska (Ajuga turkestanica), roślina rosnąca w górach Azji Środkowej, zwłaszcza w Uzbekistanie i Tadżykistanie. W medycynie ludowej tego regionu stosowano ją jako środek „wzmacniający”. Inne rośliny bogate w ekdysteroidy to m.in. szczodrak krokoszowaty (Rhaponticum carthamoides), komosa ryżowa oraz szpinak.
Najlepiej poznanym ekdysteroidem jest ekdysteron (20-hydroksyekdyzon). Turkesteron różni się od niego obecnością dodatkowej grupy hydroksylowej i bywa w marketingu przedstawiany jako „silniejszy”. Ta teza pochodzi jednak głównie ze starszych prac radzieckich na zwierzętach i nie została potwierdzona w porównawczych badaniach u ludzi.
Warto podkreślić różnicę wobec sterydów anabolicznych. Choć ekdysteroidy mają szkielet steroidowy, ich budowa przestrzenna jest inna niż testosteronu i — według dostępnych danych — nie wiążą się one istotnie z receptorem androgenowym. Nie są więc „roślinnym testosteronem”, jak sugerują niektóre reklamy.
Mechanizm działania: hipotezy i fakty
W badaniach komórkowych fitoekdysteroidy zwiększały syntezę białek w komórkach mięśni szkieletowych. Gorelick-Feldman i współpracownicy wykazali taki efekt na hodowlach mysich miotubul, a działanie wiązano z aktywacją szlaku sygnałowego kinazy Akt, który uczestniczy w regulacji wzrostu komórek.
Najczęściej cytowaną hipotezą jest udział receptora estrogenowego beta (ERβ). Parr i współautorzy zaobserwowali, że efekt hipertroficzny ekdysteronu w komórkach mięśniowych był blokowany przez antagonistę ERβ. To ciekawe odkrycie, ale dotyczy ekdysteronu i modeli laboratoryjnych; nie wiadomo, w jakim stopniu przekłada się na turkesteron i na organizm człowieka.
Ważną barierą jest biodostępność. Ekdysteroidy podane doustnie są w dużej części metabolizowane w jelitach i wątrobie, a ich okres półtrwania we krwi jest krótki. Producenci próbują to obejść, łącząc turkesteron z cyklodekstrynami lub dodatkami „poprawiającymi wchłanianie”, jednak brakuje niezależnych badań farmakokinetycznych takich formuł u ludzi.
- Potwierdzone w laboratorium: wzrost syntezy białek w hodowlach komórek mięśniowych.
- Hipotezy: udział ERβ, aktywacja szlaku Akt, wpływ na metabolizm glukozy.
- Brak dowodów: działanie androgenne, wpływ na poziom testosteronu u ludzi.
Co pokazują badania
Bezpośrednich, dobrze zaprojektowanych badań nad turkesteronem u ludzi praktycznie nie ma. Większość danych dotyczy ekdysteronu lub ekstraktów zawierających mieszaninę ekdysteroidów. Wnioski o turkesteronie są więc w dużej mierze ekstrapolacją.
Najczęściej przywoływane jest badanie Isenmanna i współautorów z 2019 roku. Młodzi mężczyźni trenujący siłowo przez 10 tygodni przyjmowali suplementy z ekdysteronem lub placebo. W grupach suplementowanych odnotowano większy przyrost masy mięśniowej i siły w wyciskaniu na ławce. Autorzy sami zwrócili uwagę na ograniczenia: małą liczebność grup i krótki czas obserwacji. Wyniki te skłoniły jednak Światową Agencję Antydopingową (WADA) do włączenia ekdysteronu do programu monitoringu.
Starsze badanie Wilborna i współpracowników (2006), w którym trenujący mężczyźni otrzymywali m.in. ekdysteron, nie wykazało natomiast istotnej poprawy składu ciała ani siły w porównaniu z placebo. Rozbieżności między badaniami mogą wynikać z dawek, czystości preparatów i jakości kontroli diety.
Przeglądy Báthoriego oraz Dinana podkreślają, że ekdysteroidy mają szerokie spektrum aktywności biologicznej w modelach zwierzęcych — od anabolicznego po wpływ na metabolizm węglowodanów — ale jednocześnie wskazują na brak rzetelnych badań klinicznych. Ten obraz od lat się nie zmienia.
Uczciwe podsumowanie brzmi więc: ekdysteroidy są obiecującą grupą do dalszych badań, ale dzisiejsze dane nie pozwalają stwierdzić, że turkesteron zauważalnie zwiększa masę mięśniową u ludzi. Twierdzenia o efektach „porównywalnych ze sterydami” nie mają oparcia w literaturze.
Jakość suplementów i status prawny
W Polsce suplementy diety podlegają nadzorowi Głównego Inspektoratu Sanitarnego, a ich wprowadzenie na rynek wymaga jedynie powiadomienia, bez oceny skuteczności. Oznacza to, że deklarowana na etykiecie zawartość turkesteronu nie jest weryfikowana przed sprzedażą.
Źródłem, do którego wielu czytelników wraca, jest sterydy anaboliczne ceny.
Analizy suplementów z ekdysteroidami, prowadzone m.in. przy okazji badań antydopingowych, wielokrotnie wykazywały rozbieżności między deklarowaną a rzeczywistą zawartością substancji czynnej. Zdarza się, że produkt opisany jako „turkesteron” zawiera głównie ekdysteron lub znacznie mniej związku, niż obiecuje etykieta.
Odrębną kwestią jest status ekstraktów z Ajuga turkestanica w świetle unijnych przepisów o nowej żywności. Jeżeli dany składnik nie był w istotnym stopniu spożywany w UE przed 1997 rokiem, jego legalna sprzedaż jako żywności może wymagać autoryzacji. Status poszczególnych ekstraktów bywa niejednoznaczny i zależy od interpretacji organów krajowych.
| Aspekt | Turkesteron | Sterydy anaboliczne |
|---|---|---|
| Pochodzenie | Roślinne (ekdysteroid) | Syntetyczne pochodne testosteronu |
| Receptor androgenowy | Brak istotnego wiązania wg dostępnych danych | Główny mechanizm działania |
| Dowody u ludzi | Bardzo ograniczone | Liczne badania kliniczne |
| Status w Polsce | Sprzedawany jako suplement diety | Leki na receptę / substancje kontrolowane |
| WADA | Ekdysteron w programie monitoringu | Substancje zakazane |
Dla sportowców objętych kontrolą antydopingową istotne jest, że program monitoringu WADA oznacza obserwację, a nie zakaz. Lista może się jednak zmieniać, a suplementy z niepewnego źródła niosą ryzyko zanieczyszczenia substancjami zakazanymi. Przed zastosowaniem warto sprawdzić aktualny status w Polskiej Agencji Antydopingowej (POLADA).
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
W badaniach na zwierzętach ekdysteroidy wykazywały niską toksyczność ostrą, a w krótkich badaniach u ludzi nie odnotowano poważnych działań niepożądanych. Nie oznacza to jednak, że bezpieczeństwo długotrwałego stosowania zostało potwierdzone — po prostu nikt go rzetelnie nie zbadał.
Biorąc pod uwagę hipotezę o udziale receptora estrogenowego, ostrożność powinny zachować osoby z chorobami hormonozależnymi. Z braku danych turkesteronu nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią ani osoby niepełnoletnie.
Osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny skonsultować się z lekarzem, ponieważ w modelach zwierzęcych ekdysteroidy wpływały na metabolizm glukozy. Interakcje z lekami u ludzi nie zostały systematycznie opisane.
Największym praktycznym ryzykiem pozostaje jakość produktu: niezgodność składu z etykietą, zanieczyszczenia i — w przypadku produktów z nieznanych źródeł — możliwość domieszki rzeczywistych sterydów, które bywają wykrywane w suplementach reklamowanych jako „naturalne”.
Wnioski redakcji
Turkesteron to roślinny ekdysteroid o interesującej aktywności w badaniach laboratoryjnych, ale bez wiarygodnych dowodów skuteczności u ludzi. Najlepsze dostępne dane dotyczą ekdysteronu i pochodzą z nielicznych, małych badań.
Nie jest to „naturalny steryd”: nie działa przez receptor androgenowy i nie ma dowodów, że podnosi testosteron. Jakość dostępnych na rynku produktów jest przy tym bardzo zmienna.
Jeśli celem jest przyrost masy mięśniowej, znacznie lepiej udokumentowane efekty dają odpowiednia podaż białka, progresywny trening oporowy i kreatyna.
Polecamy także nasze artykuły o ekdysteronie i programie monitoringu WADA, o kreatynie oraz o ryzyku zanieczyszczenia suplementów diety.
Bibliografia
- Isenmann E, Ambrosio G, Joseph JF, et al. Ecdysteroids as non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Arch Toxicol. 2019;93(7):1807–1816.
- Parr MK, Zhao P, Haupt O, et al. Estrogen receptor beta is involved in skeletal muscle hypertrophy induced by the phytoecdysteroid ecdysterone. Mol Nutr Food Res. 2014;58(9):1861–1872.
- Gorelick-Feldman J, Maclean D, Ilic N, et al. Phytoecdysteroids increase protein synthesis in skeletal muscle cells. J Agric Food Chem. 2008;56(10):3532–3537.
- Báthori M, Tóth N, Hunyadi A, Márki A, Zádor E. Phytoecdysteroids and anabolic-androgenic steroids — structure and effects on humans. Curr Med Chem. 2008;15(1):75–91.
- Dinan L. Phytoecdysteroids: biological aspects. Phytochemistry. 2001;57(3):325–339.
- Wilborn CD, Taylor LW, Campbell BI, et al. Effects of methoxyisoflavone, ecdysterone, and sulfo-polysaccharide supplementation on training adaptations in resistance-trained males. J Int Soc Sports Nutr. 2006;3(2):19–27.
- Parr MK, Botrè F, Naß A, et al. Ecdysteroids: a novel class of anabolic agents? Biol Sport. 2015;32(2):169–173.
